AN ARCHAEOLOGY OF AKTION 1005

The Gdańsk Branch Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation announces the completion of archaeological work at Dębowa Góra (Różanna Forest District), where evidence of German mass murders from the autumn of 1939 and the cover-up of their traces in the summer of 1944 has been uncovered.

Historical Context: Pomeranian Crime of 1939 and Action 1005

The totality of German crimes committed in the autumn of 1939 in Gdańsk Pomerania is now referred to as the Pomeranian Crime of 1939. During this time, primarily representatives of the local intellectual, social, and cultural elites were murdered, but also mentally ill individuals, farmers, workers, and others. It is estimated that approximately 20,000-30,000 citizens of the Second Polish Republic may have lost their lives. These are only general data, as from mid-1944, Sonderkommando 1005, a special German unit established to erase the traces of previously committed mass crimes, operated in this area. Death pits, including those from the autumn of 1939, were located, the bodies excavated, burned on pyres, and the remains were then deposited in the ground or scattered around the area.

The Course of the Crimes and Attempts to Erase the Traces

One of the approximately 30 mass crime sites from the autumn of 1939 in Gdańsk Pomerania, destroyed as part of Operation 1005, is the so-called Dębowa Góra forest complex within the Różanna Forest District. Collected data indicates that as early as September 1939, members of the German Reich Labour Service (RAD) were digging a ditch in the forest near Stronno, which was noticed by residents of the village. They later heard the sounds of gunfire. The victims included residents of nearby villages, Koronowo, and Bydgoszcz. Their identities were not established in the postwar period, as the bodies were exhumed and burned at the turn of June and July 1944 from the mass grave. Importantly, Dębowa Góra was a place where bodies recovered from other locations were brought. An example of this is Srebrnica near Koronowo, from where the bodies of 12 victims shot on 26 October 1939, were exhumed on the night of 2-3 July 1944, and then burned in a forest near Stronno. Among them was the prewar mayor of Koronowo, Maksymilian Talaśka. The bodies of some of the victims killed at Lake Borówno may also have been transported and burned at Dębowa Góra, as testified by a witness in the postwar period.

Research Methods

The excavations were preceded by months of preparation and data analysis. The investigation was conducted in accordance with a well-developed and proven methodology for researching other crime scenes and covering up their traces. Archival evidence collected confirmed the mass murders committed in the forests near Stronno and Stary Jasiniec, as well as the burning of victims’ bodies at the turn of June and July 1944. Metal detector surveys were also conducted, collecting a large collection of artefacts – primarily pistol and rifle shell casings. In May of this year, airborne laser scanning (LiDAR technology) from an unmanned aerial vehicle (UAV) and magnetic prospecting were conducted. Combining and correlating the results of these methods allowed for the precise location of a ditch over 200 meters long, most of which had been used as a mass grave.

Results of the Forensic Archaeological Research

The field team consisted of specialists in archaeology, physical anthropology, forensic anthropology, and medicine, as well as others from national academic centres (Universities of Lodz, Rzeszów, Warsaw, Zielona Góra, and the Karol Marcinkowski Medical University in Poznań). During the research, several hundred kilograms of burned remains of the victims were found, along with a small collection of remains that had been missed during the excavation of the victims from the ditch. Initial examination revealed the following:

• The victims included both adults and children.

• The remains varied in colour, indicating varying degrees of charring. Unburnt bones and bone fragments were also found.

• The nature of numerous fragments indicates bone fragmentation.

Discovery of a Cremation Pyre and the Site of the Hidden Remains of Action 1005

Archaeological research has yielded new and important findings. First, the full extent of the excavated trench, sections of which served as a mass grave, was identified. It was approximately 220 meters long. A particularly important discovery is the location, documentation, and examination of the cremation pyre where the bodies of the excavated victims were burned. Two shallow ditches, each 5 meters long, meeting at right angles, were identified. These are the remains of structures dug to ensure constant air circulation to maintain the fire during the burning of the victims’ bodies. Their fill contained artefacts, charcoal, and individual burned and unburned human remains, including fragments of the braincase.

The remains of the burned victims were systematically collected and deposited in the immediate vicinity of the pyre. Following Aktion 1005, a section of the original ditch – a mass grave from which the bodies of the murdered people had been recovered shortly before – was used as a ‘dumping point’. Burnt human remains covered a section over 15 meters long. The ditch was 1.5 meters wide, and the fill was up to 0.5 meters thick. The method of deposition of these remains was also documented: a layer of burned remains was covered with a layer of clay, and another layer of burned victims was deposited on top of it. This procedure was repeated several times.

Further work

During the operation, hundreds of artefacts and hundreds of kilograms of burned remains of victims were secured, and numerous soil and charcoal samples were taken for specialized research, including in the fields of geochemistry, archaeobotany, geomorphology, and other fields. These will be conducted by a team of experts in the coming months. These findings are intended to establish new facts regarding the murder of victims in the autumn of 1939 on Dębowa Góra and the erasure of their traces as part of Aktion 1005.

Continuation of Research

The investigation into the erasure of traces of mass crimes in Gdańsk Pomerania as part of Aktion 1005, as well as related research and interdisciplinary research, will continue in the coming years as part of the international project Archaeology of Aktion 1005.

prosecutor Tomasz Jankowski – Head of the Gdańsk Branch of the Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation

dr Dawid Kobiałka – Institute of Archaeology, University of Lodz

Acknowledgements

The project is funded by the National Science Centre, Poland (UMO-2025/58/E/HS3/00107).

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku informuje o zakończeniu prac archeologicznych na tzw. Dębowej Górze (Nadleśnictwo Różanna), gdzie ujawniono dowody niemieckich masowych zbrodni z jesieni 1939 roku oraz tuszowania ich śladów latem 1944 roku.

Kontekst historyczny: zbrodnia pomorska 1939 i akcja 1005

Ogół niemieckich zbrodni dokonanych jesienią 1939 roku na Pomorzu Gdańskim jest obecnie określany mianem „Zbrodni pomorskiej 1939 roku”. W tym czasie mordowano przede wszystkim przedstawicieli lokalnych elit intelektualnych, społecznych, kulturalnych, ale także osoby umysłowe chore, rolników, robotników i innych. Szacuje się, że życie mogło wtedy stracić ok. 20,000-30,000 obywateli II Rzeczypospolitej. Są to tylko ogólne dane, gdyż od połowy 1944 roku na tym terenie działało „Sonderkommando 1005” czyli specjalna niemiecka jednostka powstała w celu zatarcia śladów wcześniej popełnionych masowych zbrodni. Doły śmierci m.in. z jesieni 1939 roku były lokalizowane, zwłoki wydobywane, palone na stosach, następnie zaś resztki deponowane w ziemi czy też rozrzucane po terenie.

Przebieg zbrodni i próba zatarcia śladów

Jednym z ok. 30 miejsc masowych zbrodni z jesieni 1939 roku na Pomorzu Gdańskim, które zniszczono w ramach „akcji 1005” jest tzw. Dębowa Góra – kompleks leśny w ramach Nadleśnictwa Różanna. Z zebranych danych wynika, że już we wrześniu 1939 roku członkowie niemieckiej Służby Pracy Rzeczy (RAD) kopali rów w lesie w okolicy Stronna – co było zauważone przez osoby zamieszkałe we wsi. Później słyszeli oni odgłosy wystrzałów z broni palnej. Ofiarami byli m.in. mieszkańcy okolicznych wsi, Koronowa oraz Bydgoszczy. Ich personalia nie zostały ustalone w okresie powojennym, gdyż na przełomie czerwca i lipca 1944 roku zwłoki z grobu masowego zostały wydobyte i spalone. Co ważne, Dębowa Góra była miejscem, do którego zwożono ciała wydobyte z innych lokalizacji. Tego przykładem jest Srebrnica koło Koronowa, skąd zwłoki 12 ofiar rozstrzelanych 26 października 1939 roku zostały ekshumowane w nocy z 2 na 3 lipca 1944 roku i następnie spalone w lesie w okolicy Stronna. Wśród nich był m.in. przedwojenny burmistrz Koronowa – Maksymilian Talaśka. Także ciała części ofiar zgładzonych nad jez. Borówno mogły zostać przetransportowane i spalone na Dębowej Górze, co zeznał jeden ze świadków w okresie powojennym.

Metody badawcze

Prace wykopaliskowe zostały poprzedzone wielomiesięcznymi przygotowaniami i analizami danych. Zostały one przeprowadzone zgodnie z wypracowaną i sprawdzoną metodologią badań w kontekście innych miejsc zbrodni i tuszowania ich śladów. Zebrano archiwalny materiał dowodowy potwierdzał fakt dokonywania masowych mordów w lasach w okolicy Stronna i Starego Jasińca oraz palenia zwłok ofiar na przełomie czerwca i lipca 1944 roku. Wykonano także badania powierzchniowe za pomocą wykrywaczy metali, co pozwoliło na zabezpieczenie licznego zbioru artefaktów – przede wszystkim były to łuski pistoletowe oraz karabinowe. W maju tego roku wykonano lotnicze skanowanie laserowe (technologia LiDAR) z pokładu bezzałogowego statku powietrznego oraz prospekcję magnetyczną. Połączenie i korelacja wyników powyższych metod pozwoliły na precyzyjne zlokalizowanie ponad 200 m rowu, którego większość była wykorzystana jako grób masowy.

Wyniki badań archeologiczno-sądowych

Zespół terenowy składał się ze specjalistów z takich dziedzin, jak: archeologia, antropologia fizyczna, antropologia i medyna sądowa oraz innych z krajowych ośrodków akademickich (Uniwersytet Łódzki, Rzeszowski, Warszawski, Zielonogórski oraz Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu). W toku badań zabezpieczono kilkaset kilogramów spalonych szczątków ofiar oraz niewielki zbór szczątków, który pominięto w toku wydobywania zwłok ofiar z rowu. Ze wstępnych oględzin wynika, że:

• wśród pomordowanych byli zarówno dorośli, jak o dzieci
• szczątki o zróżnicowanej barwie wskazujący na różny stopień zwęglenia; stwierdzono także wśród nich obecność niespalonych kości i ich fragmentów
• charakter licznych fragmentów wskazuje na rozdrabnianie kości.

Odnalezienie stosu ciałopalnego oraz miejsca ukrycia szczątków po „Aktion 1005”

Badania archeologiczne pozwoliły na dokonanie nowych i ważnych ustaleń. W pierwszej kolejności uchwycono pełny zasięg wykopanego rowu, którego fragmenty posłużyły za grób masowy. Miał on długość ok. 220 m. Niezwykle ważnym odkryciem jest zlokalizowanie, zadokumentowanie i przebadanie stosu ciałopalnego, na którym spalono zwłoki wydobytych ofiar. Zarejestrowano dwa płytkie rowy długości 5 m każdy schodzące się ze sobą pod kątem prostym. Są to pozostałości struktur, które wykopano w celu zapewnienia stałej cyrkulacji powietrza do utrzymania ognia w trakcie palenia ciał ofiar. W ich wypełnisku znajdowały się artefakty, węgle drzewne oraz pojedyncze spalone i niespalone szczątki ludzkie, w tym fragmenty mózgoczaszki.

Resztki po spalonych ofiarach były systematycznie zbieranie i deponowane w najbliższej okolicy stosu. Jako punkt „zrzutowiska” dowodów po przeprowadzeniu Aktion 1005 został wykorzystany fragment pierwotnego rowu – grobu masowego, z którego chwilę wcześniej wydobyto zwłoki pomordowanych osób. Spalone szczątki ludzie zalegały na odcinku o długości ponad 15 m. Szerokość rowu sięgała 1,5 m, miąższość wypełniska wynosiła do 0,5 m. Udało się także uchwycić sposób depozycji tych resztek – warstwa spalenizny były przykrywana warstwą gliny, na to deponowano kolejną warstwę spalonych ofiar. Tak procedura była powtarzana kilkukrotnie.

Dalsze prace

W toku czynności zabezpieczono setki artefaktów, setki kilogramów spalonych szczątków ofiar oraz pobrano liczne próby gleby i węgli drzewnych do specjalistycznych badań m.in. z zakresu geochemii, archeobotaniki, geomorfologii oraz innych. Będą one realizowane przez najbliższe miesiące przez zespół biegłych. Mają one pozwolić na ustalenie nowych faktów dotyczących procesu mordowania ofiar jesienią 1939 roku na Dębowej Górze oraz zacierania ich śladów w ramach „Aktion 1005”.

Kontynuacja badań

Śledztwo na okoliczność zacierania śladów masowych zbrodni na Pomorzu Gdańskim w ramach Aktion 1005 oraz stosowne poszukiwania i interdyscyplinarne jej badania będą kontynuowane w kolejnych latach w ramach międzynarodowego projektu pt. „Archeologia Aktion 1005”.

prok. Tomasz Jankowski – Naczelnik Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o/Gdańsk

dr Dawid Kobiałka – Instytut Archeologii, Uniwersytet Łódzki

Podziękowania

Projekt finansowany przez Narodowe Centrum Nauki na podstawie umowy nr UMO-2025/58/E/HS3/00107.

Gdańsk Branch Commission Announces Completion of Archaeological Work at Lake Borówno

The Gdańsk Branch of the Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation has announced the completion of archaeological work at Lake Borówno in Bydgoszcz County, where evidence of German mass crimes committed in October 1939 was uncovered.

Historical context: the Pomeranian Crime of 1939

For several years, the Commission has been conducting an extensive investigation into the Pomeranian Crime of 1939 – the mass extermination of the Polish population in Pomerania during the autumn of 1939. Archaeological research is a crucial part of establishing new facts about these events. In recent years, such investigations have made it possible to locate, examine, and recover the remains of hundreds of people murdered by various German units, including Police and auxiliary police formations.

The crimes and the attempt to erase the evidence

The evidence collected indicates that in October 1939, the Germans transported prisoners to the area around Lake Borówno, where mass executions were carried out near a line of Polish field fortifications.

In June 1944, some of the graves were destroyed by a special unit responsible for erasing evidence of German crimes as part of the operation codenamed “Aktion 1005.” As part of this operation, mass graves were located, bodies were exhumed and burned on pyres, and the remains were concealed.

Research methods

This year’s work was intended to comprehensively document the crime scene and secure evidence. The investigation was preceded by, among other things: analysis of historical aerial photographs; airborne laser scanning (LiDAR) using drones; magnetic surveys; surface surveys using metal detectors. Based on these investigations, a number of exploratory trenches were established.

Results of the archaeological and forensic investigations

A team of experts in archaeology, physical anthropology, anthropology, and forensic medicine – representing the University of Łódź, University of Rzeszów, University of Warsaw, University of Zielona Góra, and the Karol Marcinkowski Medical University in Poznań – uncovered a filled-in wartime trench.

Human remains were found within its fill, including: human skeletons preserved in anatomical order, in various positions, with no signs of deliberate burial; gunshot wounds visible on most of the skulls, predominantly with entrance wounds in the occipital region, which clearly indicates the manner in which the victims were killed;the victims were adults of various ages, predominantly men.

Discovery of the location where remains were hidden after “Aktion 1005”

A nearby forest also revealed the course of a rifle trench from which, in June 1944, Sonderkommando 1005 had removed the bodies of previously murdered victims.

Only individual, scattered remains and small objects were found in its fill, demonstrating how thoroughly the operation to erase the evidence had been carried out.

In October 1945, based on a witness’s account, the remains of a cremation pyre were located. The site is commemorated today. However, the pyre could not have contained all of the remains of the victims who had been burned.

By combining different research methods, investigators discovered what is referred to as a “dump site” left after Aktion 1005, a location where the cremated remains of the victims had been deposited.

The perpetrators chose a section of a Polish military trench running through the nearby forest as the hiding place for the evidence. The victims’ remains were found in several concentrations along more than 33 metres of the trench.

No valuable personal objects were found among the remains, suggesting that the remains had been further sorted and sifted after cremation.

Further work

The examination and analysis of the recovered human remains, as well as other evidence of the crimes and attempts to conceal them, will continue over the coming months.

At this stage, it can be established that the work at Lake Borówno has uncovered the remains of at least 150 people murdered in October 1939.

Continuation of the research

The investigation and interdisciplinary research into the Pomeranian Crime of 1939 and Aktion 1005 in Pomerania will continue as part of the international scientific project “Archeologia Aktion 1005” (Archaeology of Aktion 1005).

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku informuje o zakończeniu prac archeologicznych nad jeziorem Borówno (gm. Dobrcz), gdzie ujawniono dowody niemieckich masowych zbrodni z października 1939 roku.

Kontekst historyczny: zbrodnia pomorska 1939

Komisja od kilku lat prowadzi intensywne śledztwo dotyczące tzw. „zbrodni pomorskiej 1939” – masowej eksterminacji ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim jesienią 1939 roku. Badania archeologiczne są kluczowym elementem ustalania nowych faktów na temat tych wydarzeń. W ostatnich latach pozwoliły one na zlokalizowanie, przeanalizowanie i podjęcie szczątków setek osób zamordowanych przez niemieckie formacje wojskowe, policyjne i parapolicyjne.

Przebieg zbrodni i próba zatarcia śladów

Z zebranego materiału dowodowego wynika, że w październiku 1939 roku Niemcy dowozili nad jezioro Borówno transporty z więźniami, gdzie nad linią polskich umocnień polowych dokonywano masowych egzekucji. W czerwcu 1944 roku część grobów została zniszczona przez specjalne komando odpowiedzialne za likwidację śladów zbrodni w ramach operacji zakodowanej pod kryptonimem „Aktion 1005”. W jej ramach lokalizowano groby masowe, wydobywano zwłoki, palono je na stosach, a resztki ukrywano.

Metody badawcze

Tegoroczne prace miały na celu kompleksowe udokumentowanie miejsca zbrodni i zabezpieczenie dowodów. Czynności poprzedzono m.in.:

• analizami historycznych zdjęć lotniczych,
• lotniczym skanowaniem laserowym (LIDAR) przy użyciu dronów,
• prospekcją magnetyczną,
• badaniami powierzchniowymi z wykrywaczami metali.

Na tej podstawie wytyczono wykopy sondażowe.

Wyniki badań archeologiczno-sądowych

Zespół biegłych z zakresu archeologii, antropologii fizycznej, antropologii i medycyny sądowej (reprezentujący uczelnie: Uniwersytet Łódzki, Rzeszowski, Warszawski, Zielonogórski oraz Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu) ujawnił zasypany okop wojenny. W jego wypełnisku odnaleziono:

• szkielety ludzkie zachowane w porządku anatomicznym, w różnym układzie, bez cech intencjonalnego pochówku,
• na większości czaszek widoczne otwory postrzałowe, przeważnie z uszkodzeniem wlotowym w okolicy potylicy – co jednoznacznie wskazuje na sposób zadawania śmierci,
• ofiary były osobami dorosłymi w różnym wieku, głównie mężczyznami.

Odnalezienie miejsca ukrycia szczątków po „Aktion 1005”

Zlokalizowano także w pobliskim lesie przebieg rowu strzeleckiego, z którego w czerwcu 1944 roku Sonderkommando 1005 wydobyło zwłoki wcześniej zamordowanych ofiar. W jego wypełnisku znajdowały się jedynie pojedyncze, luźne szczątki oraz drobne przedmioty, co świadczy o dokładności przeprowadzonej akcji zatarcia śladów.

W październiku 1945 roku, na podstawie relacji świadka, zlokalizowano resztki stosu ciałopalnego – miejsce to jest współcześnie upamiętnione. Stos nie mógł jednak zawierać wszystkich szczątków spalonych ofiar. Dzięki połączeniu różnych metod badawczych odnaleziono tzw. „zrzutowisko” po akcji 1005 – miejsce, w którym zdeponowano spalone szczątki ofiar. Za punkt ukrycia dowodów wybrano fragment polskiego okopu wojskowego biegnącego w okolicznym lesie. Szczątki ofiar zalegały w jego wypełnisku w kilku skupiskach na odcinku ponad 33 metrów. Wśród nich nie odnaleziono wartościowych przedmiotów, co sugeruje, że szczątki były jeszcze przebierane i przesiewane po spaleniu.

Dalsze prace

Stosowne analizy zabezpieczonych szczątków ofiar oraz innych dowodów zbrodni i prób ich zatarcia będą trwały przez najbliższe miesiące. Na tym etapie można stwierdzić, że w toku prac nad jeziorem Borówno odnaleziono szczątki co najmniej 150 osób zamordowanych w październiku 1939 roku.

Kontynuacja badań

Śledztwo i interdyscyplinarne badania dotyczące zbrodni pomorskiej 1939 roku oraz akcji 1005 na Pomorzu Gdańskim będą kontynuowane w ramach międzynarodowego projektu naukowego „Archeologia Aktion 1005”.

prok. Tomasz Jankowski – Naczelnik Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o/Gdańsk

dr Dawid Kobiałka – Instytut Archeologii, Uniwersytet Łódzki

Podziękowania

Projekt finansowany przez Narodowe Centrum Nauki na podstawie umowy nr UMO-2025/58/E/HS3/00107.

Wmoim rodzinnym mieście dokonano jednego z najważniejszych odkryć archeologii badającej okres II wojny światowej w Polsce. Jako dziecko właśnie po tej Dolinie Śmierci biegałem z kolegami – mówi dr Dawid Kobiałka, kierownik badań w ramach projektu “Archeologia Aktion 1005“.

Prokuratorzy pionu śledczego Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku prowadzą badania dotyczące niemieckich zbrodni z jesieni 1939 roku na Pomorzu Gdańskim. W trakcie prac terenowych, prowadzonych w marcu i kwietniu w lasach w okolicach Bydgoszczy, natrafiono na nieoznaczone groby masowe oraz ślady działań mających na celu zatarcie śladów zbrodni w ramach Aktion 1005. Celem było kompletne zatarcie śladów popełnionych mordów przez Niemców.

Badania archeologiczne objęły miejsca egzekucji, w których w 1944 roku działały niemieckie oddziały specjalne. Ich zadaniem było wydobywanie ciał ofiar z masowych mogił, palenie zwłok oraz ukrywanie lub rozrzucanie szczątków. Nie były to jednak działania kompletne, czego dowodzą śledztwa prowadzone na tą okoliczność oraz multidyscyplinarne badania archeologiczne realizowane w ramach projektu pt. „Archeologia Aktion 1005” pod kierunkiem dr Dawida Kobiałki.

Pozyskane historyczne zdjęcia lotnicze, opracowane pochodne produkty lotniczego skanowania laserowego oraz pogłębione kwerendy archiwalne stanowiły podstawę do przeprowadzenia badań archeologicznych. Ze wstępnych analiz wynikało jednoznacznie, że w każdym z trzech zbadanych miejsc mogą znajdować się nieoznaczone, nieznane groby masowe, ich pozostałości, punkty palenia zwłok ludzkich oraz lokalizacje stanowiące zrzutowiska pozostałości po Aktion 1005 – czyli zacieraniu śladów masowych zbrodni poprzez palenie zwłok ofiar.

Podczas prac zabezpieczono liczne artefakty związane z egzekucjami, w tym głównie łuski amunicji pistoletowej. Znaleziono także przedmioty osobiste ofiar, m.in. obrączkę, zegarek, spinkę do mankietu, polski znak tożsamości, guziki i elementy odzieży.

W ich wyniku w jednej lokalizacji odnaleziono grób masowy z jesieni 1939 roku, który został zniszczony w lipcu 1944 roku przez Sonderkommando 1005. Za mogiły posłużyły polskie umocnienia polowe, które Wojsko Polskie na tym terenie przygotowało na wypadek wojny z III Rzeszą. Kilka miesięcy później rowy zostały wykorzystane jako miejsca straceń oraz ukrycia zwłok pomordowanych Polaków. Świadkowie zeznający po 1945 roku twierdzili, że mogło zostać tutaj rozstrzelanych nawet 3000 osób. Prace archeologiczne będą kontynuowane w najbliższej przyszłości w celu odsłonięcia i przebadania całego okopu, który posłużył Niemcom za grób masowy.

Podobna metodologia i metodyka badań została zastosowana w kontekście innego miejsca. Z informacji historycznych wynikało, że:

Na początku wojny do lasu na ……. przywożeni byli ludzie m.in. z łapanek ulicznych. Niewinni ludzie szli do lasu z wojskiem niemieckim. Później było słychać strzały z karabinów. W tym miejscu zamordowano ok. 800 osób. Te osoby zostały zasypane ziemią i powstała bardzo długa mogiła. Po czasie dzikie zwierzęta zaczęły rozkopywać ziemię i ukazały się makabryczne widoki. Pamiętam widok zamordowanej kobiety z dzieckiem na rękach. Później esesmani wzięli kilku mężczyzn i zakopano ciała pomordowanych raz jeszcze. Zabroniono mężczyznom mówić, co widzieli i jaką pracę w lesie wykonywali. W lipcu 1944 roku, kiedy tam poszłam, w lesie postawione były tabliczki z napisami w języku polskim, niemieckim: „Kto dalej pójdzie będzie na miejscu zastrzelony” (relacja Klary Zamojdzin).

Prace archeologiczne pozwoliły na zlokalizowanie ponad 200 metrowego rowu, którego wybrane odcinki posłużyły za miejsca ukrycia zwłok rozstrzelanych Polaków. Odnaleziono także ten fragment, który posłużył do ukrycia pozostałości (m.in. spalonych kości ludzkich, rzeczy osobistych ofiar, fragmentów drewna) po przeprowadzonej tutaj Aktion 1005. Odcinek rowu, w którym zarejestrowano warstwę ze spalonymi szczątkami ludzkimi ma ponad 12 m długości.

W ramach śledztwa oraz badań terenowych odnaleziono także przypuszczalne miejsce palenia zwłok ofiar. Zarejestrowano warstwę spalenizny oraz liczne spalone szczątki ludzkie i artefakty. Pośród nich zalegał polski znak tożsamości. Dane żołnierza udało się odczytać i ustalić. Był nim Paweł Nawrocki.

Paweł Nawrocki urodził się 25 stycznia 1906 r. w Tuszynkach, pow. Świecie, jako syn Aleksandra i Julianny z d. Redlaska. W 1931 r. zawarł związek małżeński z Leokadią Poćwiardowską, córką Franciszka i Antoniny z d. Myszkier, urodzoną 11 kwietnia 1910 r. w Bagniewie, pow. Świecie. Małżonkowie doczekali się co najmniej czwórki dzieci: Tadeusza (1933–2007), Stefanii (po mężu Najmowicz) (1934–2023), Agnieszki (po mężu Knepka) (1936–2011) i Wiktora (1937–1985). W sierpniu 1939 r. Paweł Nawrocki został zmobi-lizowany do 64. Pomorskiego Pułku Strzelców Murmańskich (dawnego 64. Pułk Piechoty) stacjonującego w Grudziądzu. Pułk ten wchodził w skład 16. Pomorskiej Dywizji Piechoty i we wrześniu 1939 r. jego żołnierze brali udział w obronie linii rzeki Osy. W czasie trwających kilka dni zaciętych walk m.in. w okolicach Gruty i Mełna, stawili oni zacięty opór żołnierzom niemieckim wchodzącym  w skład 228. Dywizji Piechoty, ponosząc przy tym duże straty.

Po zakończeniu działań wojennych Nawrocki powrócił do rodzinnego Poledna, gm. Bukowiec, pow. Świecie, gdzie, jak wynika z zeznań żony Leokadii Nawrockiej, w dniu 19 października 1939 r. został aresztowany przez miejscowych Niemców i przewieziony do siedziby Selbstschutzu w Świeciu. W październiku 1939 r. został wraz z innymi przetrzy-mywanymi tam osobami został zamordowany.

Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku zwraca się z prośbą do członków rodziny Pawła Nawrockiego o zgłaszanie się do IPN Oddział w Gdańsku w celu zdania relacji o historii swojego krewnego.

Prace archeologiczne gdańskiego Pionu Śledczego oraz zespołu biegłych będą kontynuowane przez najbliższe miesiące i lata w ramach kolejnych czynności oraz międzynarodowego projektu naukowego pt. „Archeologia Aktion 1005”. Wielowymiarowe, multidyscyplinarne podejście, które charakteryzuje obecną archeologią sądową stanowi ważny element śledztw prowadzonych przez prokuraturę IPN. 

Kobiałka D., Jankowski T. 2026. Archeologia Aktion 1005. Archeologia Żywa. Dostępne na https://archeologia.com.pl/archeologia-aktion-1005/ (dostęp 30.04.2026).